เยื่อบุโพรงมดลูกเจริญผิดที่ (endometriosis)

ความชุกของโรคและปัญหาในการวินิจฉัย

โรคเยื่อบุโพรงมดลูกเจริญผิดที่เป็นภาวะที่พบได้บ่อยในผู้หญิงวัยเจริญพันธุ์ โดยมีการประมาณว่าทั่วโลกมีผู้หญิงราว 10% ที่เป็นโรคนี้ อย่างไรก็ตาม การวินิจฉัยมักล่าช้าไป 6-10 ปี ด้วยเหตุผลต่าง ๆ ได้แก่

• ความเขินอาย ไม่กล้าเข้ารับการตรวจ
• ความเข้าใจผิด ว่าการปวดประจำเดือนรุนแรงเป็นเรื่องปกติ
• การขาดแพทย์เฉพาะทาง ทำให้การวินิจฉัยไม่แม่นยำ

โดยอัตราการพบโรคในกลุ่มต่าง ๆ มีดังนี้

• ไม่มีอาการ – 1-7%
• ผู้ที่ผ่าตัดมดลูกจากสาเหตุที่ไม่ใช่มะเร็ง – 15%
• วัยรุ่นที่มีความผิดปกติของระบบสืบพันธุ์ – 40%
• ผู้หญิงที่มีภาวะมีบุตรยาก – สูงถึง 50%
• วัยรุ่นและผู้ใหญ่ที่มีอาการปวดเชิงกรานเรื้อรัง – สูงถึง 70%

ชนิดของโรคเยื่อบุโพรงมดลูกเจริญผิดที่ (types of endometriosis)

โรคเยื่อบุโพรงมดลูกเจริญผิดที่ (endometriosis) แบ่งออกเป็น 3 ชนิดหลัก ตามตำแหน่งที่เซลล์เยื่อบุโพรงมดลูกไปเจริญเติบโตผิดที่ โดยแต่ละชนิดมีระดับความซับซ้อนในการวินิจฉัยแตกต่างกัน

1. เยื่อบุโพรงมดลูกเจริญผิดที่บริเวณเยื่อบุช่องท้อง (peritoneal endometriosis)

• เป็นชนิดที่พบได้บ่อยที่สุด
• พบที่เยื่อบุช่องท้อง (peritoneum) หรือผิวของอวัยวะในอุ้งเชิงกราน
• มีลักษณะเป็นรอยโรคขนาดเล็ก อาจเป็นจุดสีน้ำตาล ดำ หรือแดง
• มักจะไม่สามารถตรวจพบได้จากอัลตราซาวนด์ (ultrasound) หรือ MRI
• มักต้องใช้การส่องกล้องตรวจอุ้งเชิงกราน (laparoscopy) พร้อมการตรวจชิ้นเนื้อเพื่อยืนยันการวินิจฉัย

2. ช็อกโกแลตซีสต์ หรือเยื่อบุโพรงมดลูกเจริญผิดที่ในรังไข่ (ovarian endometrioma)

• เป็นถุงน้ำในรังไข่ที่มีของเหลวสีน้ำตาลเข้มคล้ายช็อกโกแลตอยู่ (ซึ่งเกิดจากการสะสมของเลือดเก่า)
• มักมีขนาดตั้งแต่ 2-10 ซม. อาจมีพังผืดที่ทำให้เกิดภาวะการเจริญพันธุ์บกพร่อง
• สามารถตรวจพบได้ด้วยอัลตราซาวนด์ทางช่องคลอด (transvaginal ultrasound)
• บางกรณีอาจใช้ MRI เพื่อช่วยแยกความแตกต่างจากซีสต์ประเภทอื่น
• หากพบซีสต์ขนาดใหญ่ หรือมีอาการปวดท้องรุนแรงได้

3. เยื่อบุโพรงมดลูกเจริญผิดที่แบบลึก (deep infiltrating endometriosis – DIE)

• เป็นชนิดที่รุนแรงที่สุด เพราะเซลล์เยื่อบุโพรงมดลูกจะแทรกลึกลงเข้าไปในเนื้อเยื่อของอวัยวะต่าง ๆ ในอุ้งเชิงกราน สามารถพบในบริเวณ
  • ผนังมดลูก (adenomyosis)
  • ลำไส้ใหญ่
  • กระเพาะปัสสาวะ
  • ช่องคลอดและท่อไต
• อาจทำให้เกิดอาการปวดประจำเดือนรุนแรง หรือ ปวดลึก ๆ ขณะมีเพศสัมพันธ์
• การตรวจอัลตราซาวนด์อาจไม่พบรอยโรค อาจต้องใช้ MRI เพื่อระบุขนาดและตำแหน่งของรอยโรค
• อาจต้องใช้การตรวจทางทวารหนัก (rectal exam) หรือการใช้อัลตราซาวนด์ทางทวารหนัก (rectal ultrasound) เพื่อช่วยระบุตำแหน่งของรอยโรคที่ลำไส้
• อาจต้องอาศัยการส่องกล้อง (laparoscopy) และการตัดชิ้นเนื้อเพื่อยืนยันการวินิจฉัย

อาการที่อาจสงสัยว่าเป็นโรคเยื่อบุโพรงมดลูกเจริญผิดที่

1. อาการปวด

• ปวดประจำเดือนรุนแรง อาจร้าวไปถึงก้นกบหรือหลัง
• ปวดท้องน้อยเรื้อรัง
• มีก้อนโตแน่นท้อง
• เจ็บเวลามีเพศสัมพันธ์
• ปวดหลังและเอว (บางรายอาจเกิดจากไตบวมเพราะท่อไตถูกกดทับ)
• ปวดไหล่ขวาเวลามีประจำเดือน (กรณีรอยโรคอยู่ที่กระบังลม)

2. ภาวะมีบุตรยาก

3. ปัญหาเกี่ยวกับระบบขับถ่าย

• ปัสสาวะลำบากช่วงมีประจำเดือน
• อุจจาระเจ็บมากเวลามีประจำเดือน

4. สุขภาพจิตได้รับผลกระทบ

• ในบางรายอาจเกิดภาวะซึมเศร้าหรือวิตกกังวล

หากมีอาการเหล่านี้ ควรปรึกษาสูตินรีแพทย์เพื่อรับการตรวจเพิ่มเติมครับ

ทำไมโรคเยื่อบุโพรงมดลูกเจริญผิดที่ถึงทำให้ปวด?

อาการปวดเกิดจากหลายกลไก ได้แก่

1. การอักเสบของรอยโรค
   • ทำให้ร่างกายหลั่งสารอักเสบ เช่น พรอสตาแกลนดินและไซโตไคน์ กระตุ้นปลายประสาท ทำให้เกิดอาการปวด
2. การกระตุ้นเส้นประสาท
   • รอยโรคที่อยู่ใกล้เส้นประสาทอาจทำให้เกิดการกดทับ ส่งสัญญาณปวดไปยังสมอง
3. อาการปวดเรื้อรัง
   • แม้รอยโรคจะหาย สมองอาจจดจำความเจ็บปวด ทำให้เกิดอาการปวดต่อเนื่องได้
4. พังผืดในช่องท้อง
   • การมีพังผืดอาจไปดึงรั้งอวัยวะในช่องท้อง ทำให้เกิดอาการปวดเรื้อรัง
5. ปวดจากฮอร์โมน
   • เกิดการเปลี่ยนแปลงของฮอร์โมน เช่น พรอสตาแกลนดิน ส่งผลให้เกิดอาการปวด

อย่างไรก็ตามหากมีอาการปวดรุนแรงหรือเรื้อรังไม่ควรชะล่าใจ ควรปรึกษาแพทย์เพื่อตรวจรักษาเพิ่มเติม

ทำไมโรคเยื่อบุโพรงมดลูกเจริญผิดที่ทำให้มีบุตรยาก?

โรคเยื่อบุโพรงมดลูกเจริญผิดที่ ทำให้มีบุตรยากจากหลายกลไก ดังนี้

1. อาการเจ็บเวลามีเพศสัมพันธ์

• เยื่อบุโพรงมดลูกที่ผิดปกติอาจทำให้เกิดการอักเสบและพังผืด ส่งผลให้เกิดอาการเจ็บขณะมีเพศสัมพันธ์ (dyspareunia)
• อาการเจ็บอาจทำให้ลดความถี่ในการมีเพศสัมพันธ์ ส่งผลต่อโอกาสในการตั้งครรภ์

2. พังผืดในอุ้งเชิงกราน

• พังผืดจากการอักเสบเรื้อรัง อาจทำให้ท่อนำไข่อุดตัน หรือขยับตัวผิดปกติ
• เมื่อท่อนำไข่ไม่สามารถทำงานได้อย่างเหมาะสม ทำให้ลดโอกาสที่อสุจิและไข่จะได้พบกัน

3. การอักเสบในอุ้งเชิงกราน

• การอักเสบที่เกิดจากเยื่อบุโพรงมดลูกเจริญผิดที่ อาจทำให้เกิดสารอักเสบที่เป็นพิษต่อเซลล์สืบพันธุ์
• สารเหล่านี้อาจลดคุณภาพของไข่ อสุจิ และตัวอ่อน ทำให้โอกาสตั้งครรภ์ลดลง

4. เยื่อบุโพรงมดลูกผิดปกติ

• ในผู้ที่มีภาวะนี้ เยื่อบุโพรงมดลูกอาจเจริญเติบโตผิดปกติ ทำให้สภาพแวดล้อมไม่เหมาะสมต่อการฝังตัวของตัวอ่อน
• ส่งผลให้ตัวอ่อนไม่สามารถฝังตัวได้อย่างมั่นคง หรือเสี่ยงต่อการแท้งในระยะเริ่มต้น

5. ฮอร์โมนไม่สมดุล

• โรคนี้อาจทำให้ฮอร์โมน estrogen และ progesterone ผิดปกติ ส่งผลต่อการตกไข่ และการเตรียมของเยื่อบุโพรงมดลูกสำหรับการตั้งครรภ์
• หากรอบเดือนผิดปกติ หรือไม่มีการตกไข่ โอกาสตั้งครรภ์จะลดลง

สาเหตุของโรคเยื่อบุโพรงมดลูกเจริญผิดที่

ในปัจจุบัน ยังไม่มีทฤษฎีใดที่สามารถอธิบายสาเหตุของโรคเยื่อบุโพรงมดลูกเจริญผิดที่ได้ทั้งหมดนะครับ แต่นักวิทยาศาสตร์ได้เสนอสมมติฐานหลัก ๆ ที่อาจเกี่ยวข้องกับการเกิดโรค ได้แก่

1. ทฤษฎีประจำเดือนย้อนกลับ (Sampson’s theory of retrograde menstruation)

• เป็นทฤษฎีที่ได้รับการยอมรับมากที่สุด
• เป็นทฤษฎีที่อธิบายว่าในช่วงมีประจำเดือน เซลล์เยื่อบุโพรงมดลูกบางส่วนอาจไหลย้อนกลับผ่านท่อนำไข่เข้าสู่ช่องท้อง แทนที่จะถูกขับออกทางช่องคลอด
• เซลล์เหล่านี้สามารถฝังตัวและเจริญเติบโตในบริเวณอื่น ๆ เช่น รังไข่ ท่อนำไข่ หรือเยื่อบุช่องท้อง

2. ทฤษฎีการเปลี่ยนแปลงของเซลล์ช่องท้อง (Coelomic metaplasia theory)

• อธิบายว่าเซลล์ในช่องท้องสามารถเปลี่ยนแปลงเป็นเซลล์เยื่อบุโพรงมดลูกได้
• การเปลี่ยนแปลงนี้อาจถูกกระตุ้นโดย ฮอร์โมน ปัจจัยทางพันธุกรรม หรือการอักเสบเรื้อรัง
• ทฤษฎีนี้สามารถอธิบายการเกิดโรคในผู้หญิงที่ไม่มีมดลูกหรือท่อนำไข่ได้ (ผ่าตัดออกแล้ว)

3. ทฤษฎีเซลล์ตัวอ่อน (embryonic rest theory)

• อธิบายว่าเซลล์ตัวอ่อนของ Müllerian ducts (โครงสร้างของอวัยวะสืบพันธุ์ในระหว่างพัฒนาการของทารกในครรภ์) อาจยังคงอยู่และพัฒนาเป็นรอยโรคเยื่อบุโพรงมดลูกในภายหลัง
• ทฤษฎีนี้ช่วยอธิบายการพบรอยโรคในเด็กหญิงก่อนมีประจำเดือน

4. ทฤษฎีการแพร่กระจายของเซลล์ชนิดไม่ร้ายแรง (benign metastasis theory)

• เสนอว่าเซลล์เยื่อบุโพรงมดลูกอาจเดินทางผ่าน ระบบหลอดเลือดหรือน้ำเหลือง ไปยังบริเวณอื่น ๆ ของร่างกาย
• ช่วยอธิบายการพบรอยโรคในอวัยวะที่ห่างไกลจากมดลูก เช่น ปอด สมอง หรือทางเดินอาหาร

5. ทฤษฎีสเต็มเซลล์ (stem cell theory)

• เป็นทฤษฎีที่เสนอว่าสเต็มเซลล์จากไขกระดูกหรือเยื่อบุโพรงมดลูก อาจเคลื่อนย้ายไปยังตำแหน่งที่ผิดปกติ และเจริญเติบโตเป็นรอยโรคเยื่อบุโพรงมดลูก

6. ทฤษฎีพันธุกรรมและอีพิเจเนติกส์ (genetic/epigenetic theory)

• พบว่าผู้ที่มีประวัติครอบครัวเป็นโรคนี้มีโอกาสเป็นโรคนี้สูงกว่าคนทั่วไป
• การเปลี่ยนแปลงทางอีพิเจเนติกส์ (เช่น การเปิด-ปิดยีนที่เกี่ยวข้องกับการอักเสบและการตอบสนองของภูมิคุ้มกัน) ซึ่งอาจมีบทบาทสำคัญในการพัฒนาการเกิดโรค

เนื่องจากยังไม่มีทฤษฎีใดที่สามารถอธิบายการเกิดโรคได้อย่างสมบูรณ์ นักวิจัยจึงเชื่อว่าโรคนี้อาจเกิดจากปัจจัยหลายอย่างร่วมกัน เช่น ฮอร์โมน พันธุกรรม ระบบภูมิคุ้มกัน และสิ่งแวดล้อม นักวิทยาศาสตร์พยามหาสาเหตุการเกิดโรคเพื่อที่จะได้ป้องกันโรคให้ได้ แต่ปัจจุบันก็ยังไม่สามารถป้องกันการเกิดโรคเยื่อบุโพรงมดลูกเจริญผิดที่ได้

แนวทางการรักษาโรคเยื่อบุโพรงมดลูกเจริญผิดที่

การรักษาขึ้นอยู่กับความรุนแรงของอาการ เป้าหมายการรักษา และแผนการมีบุตรของผู้ป่วย โดยแบ่งออกเป็น 2 แนวทางหลัก ได้แก่

1. การรักษาด้วยยา (medical treatment)

เหมาะสำหรับผู้ที่มีอาการไม่รุนแรง หรือยังไม่ต้องการตั้งครรภ์

• ยาแก้ปวด (NSAIDs – nonsteroidal anti-inflammatory drugs)

• • • ใช้เพื่อลดอาการอักเสบและบรรเทาอาการปวด
    • ตัวอย่างยา: ibuprofen, naproxen

• ยาฮอร์โมน (hormonal therapy)

• • ช่วยลดการเจริญเติบโตของเยื่อบุโพรงมดลูกผิดปกติ และควบคุมระดับฮอร์โมน
• ยาคุมกำเนิดชนิดเม็ด (oral contraceptive pills – OCPs)
  • ช่วยปรับรอบเดือนและลดอาการปวด
• GnRH agonists (gonadotropin-releasing hormone agonists)
  • เพื่อกดการทำงานของรังไข่เพื่อลดระดับเอสโตรเจน
• ยากลุ่ม progestin 
  • เช่น dienogest ช่วยลดขนาดของรอยโรคและลดอาการปวด

2. การรักษาด้วยหัตถการและการผ่าตัด

เหมาะสำหรับผู้ที่มีอาการรุนแรง ดื้อต่อการรักษาด้วยยา หรือมีแผนตั้งครรภ์

• การส่องกล้องผ่าตัด (laparoscopic surgery)

• • • ใช้เลเซอร์หรือจี้ไฟฟ้าเพื่อกำจัดรอยโรค
    • เป็นวิธีที่นิยมใช้ในการวินิจฉัยและรักษา

• เทคโนโลยีทำลายรอยโรคโดยไม่ต้องผ่าตัด

• HIFU (high-intensity focused ultrasound)

• Microwave ablation

• • Radiofrequency ablation
    • ใช้พลังงานความร้อนทำลายรอยโรคโดยตรง

• การผ่าตัดมดลูกออก (hysterectomy)

• • เหมาะสำหรับกรณีรุนแรงที่รักษาด้วยวิธีอื่นไม่ได้ผล
  • อาจพิจารณาผ่าตัดรังไข่ออกด้วย หากอาการรุนแรงและไม่มีแผนตั้งครรภ์ในอนาคต

สรุป

โรคเยื่อบุโพรงมดลูกเจริญผิดที่ (endometriosis) เป็นภาวะที่พบได้บ่อยในผู้หญิงวัยเจริญพันธุ์ และอาจเป็นสาเหตุของอาการปวดประจำเดือนรุนแรง ปวดท้องน้อยเรื้อรัง หรือแม้แต่ภาวะมีบุตรยาก หลายครั้งที่โรคนี้ถูกวินิจฉัยล่าช้า เนื่องจากอาการปวดประจำเดือนมักถูกมองว่าเป็นเรื่องปกติ หรือบางท่านอาจรู้สึกไม่สะดวกใจที่จะเข้ารับการตรวจ

ปัจจุบันเรามีวิธีการตรวจวินิจฉัยที่แม่นยำขึ้น รวมถึงแนวทางการรักษาที่สามารถช่วยควบคุมอาการและป้องกันภาวะแทรกซ้อนได้ ทั้งการใช้ยาเพื่อลดอาการปวดและชะลอการลุกลามของโรค ไปจนถึงการผ่าตัดในกรณีที่จำเป็น การได้รับการรักษาที่เหมาะสมตั้งแต่ระยะแรกจะช่วยให้สามารถใช้ชีวิตได้อย่างมีคุณภาพมากขึ้น

หากท่านมีอาการปวดประจำเดือนมากกว่าปกติ ปวดท้องน้อยเรื้อรัง หรือสงสัยว่าอาจมีภาวะนี้ แนะนำให้เข้าพบแพทย์เพื่อตรวจวินิจฉัยอย่างละเอียด เพราะการตรวจพบโรคตั้งแต่เนิ่น ๆ จะช่วยให้การรักษามีประสิทธิภาพและลดผลกระทบในระยะยาวได้ครับ